Dokuma Kumaşta Atkı Sıklığı, Çözgü Sıklığı ve Gramaj

Dokuma kumaşın özelliklerini tanımlayan en temel değerler sıklık ve gramajdır. Müşteriler kumaş siparişlerinde bu değerleri belirtir; işletmeler ise bu değerleri tutturmak için doğru iplik, doğru örgü ve doğru tezgâh ayarlarını seçmek zorundadır. Sıklık ve gramaj ayrıca kumaşın üretim süresini ve maliyetini de doğrudan belirler.

Çözgü sıklığı

Çözgü sıklığı, kumaşın bir santimetresindeki çözgü ipliği sayısıdır. Tel/cm olarak ifade edilir. Çözgü sıklığı, tarak numarası, yani taraktaki diş sıklığı ve her dişten geçen iplik sayısı ile belirlenir. Ancak dokuma ve terbiye sonrasında kumaş enine çektiği için mamul kumaştaki çözgü sıklığı, tezgâhtaki değerden genellikle daha yüksektir.

Atkı sıklığı

Atkı sıklığı, kumaşın bir santimetresindeki atkı ipliği sayısıdır. Atkı/cm olarak ifade edilir. Atkı sıklığı tezgâhta ayarlanır ve kumaşın sarılma hızıyla kontrol edilir. Atkı sıklığı arttıkça kumaş daha sık, daha ağır ve daha örtücü olur.

İplik numarası

Kullanılan ipliklerin inceliği, sıklıkla birlikte kumaşın ağırlığını ve yapısını belirler. Aynı sıklıkta, kalın ipliklerle dokunan kumaş daha ağır ve daha kalın olur. Çözgü ve atkıda farklı numaralarda iplikler kullanılabilir. İplik numarası ile sıklık arasında doğru bir denge kurulmalıdır; ince ipliklerle çok seyrek dokunan bir kumaş zayıf ve kaygan olurken, kalın ipliklerle çok sık dokunan bir kumaş sert ve dokunması zor olur.

Kıvrım (crimp)

Dokuma kumaşta iplikler düz bir çizgi hâlinde değil, birbirlerinin üzerinden ve altından geçtikleri için dalgalı bir şekilde yer alır. Bu dalgalanma kıvrım olarak adlandırılır. Kıvrım nedeniyle bir metre kumaş için bir metreden daha uzun iplik kullanılır. Örneğin yüzde 8 çözgü kıvrımı, bir metre kumaş için 1,08 metre çözgü ipliği gerektiği anlamına gelir.

Kıvrım; örgüye, sıklığa, iplik numarasına ve dokuma gerginliğine bağlıdır. Bezayağı gibi sık bağlantılı örgülerde kıvrım daha yüksektir. Kıvrım, iplik sarfiyatı ve gramaj hesaplarında mutlaka dikkate alınmalıdır.

Gramaj nasıl hesaplanır?

Dokuma kumaşın teorik gramajı, çözgü ve atkı ipliklerinin metrekaredeki ağırlıklarının toplamıdır. Sıklıklar tel/cm, iplik numaraları tex ve kıvrımlar oran olarak alındığında yaklaşık hesap şöyledir:

• Çözgü ağırlığı (g/m²) ≈ Çözgü sıklığı × (1 + çözgü kıvrımı) × çözgü tex ÷ 10
• Atkı ağırlığı (g/m²) ≈ Atkı sıklığı × (1 + atkı kıvrımı) × atkı tex ÷ 10
• Gramaj = Çözgü ağırlığı + Atkı ağırlığı

Örneğin çözgü sıklığı 40 tel/cm, atkı sıklığı 30 atkı/cm, her iki iplik de yaklaşık 20 tex, çözgü kıvrımı yüzde 8 ve atkı kıvrımı yüzde 5 olan bir kumaşta: Çözgü ağırlığı ≈ 40 × 1,08 × 20 ÷ 10 = 86,4 g/m², atkı ağırlığı ≈ 30 × 1,05 × 20 ÷ 10 = 63 g/m² ve toplam gramaj yaklaşık 149 g/m² olur. Haşıllı ham kumaşta haşılın ağırlığı da eklenmelidir; terbiye sonrasında ise kumaşın çekmesi ve kimyasal işlemler nedeniyle gramaj değişir.

Sıklık ve üretim süresi

Atkı sıklığı, tezgâhtaki üretim süresini doğrudan belirler. Tezgâhın saatte ürettiği kumaş metrajı şu şekilde hesaplanır:

• Saatlik üretim (metre) = Tezgâh devri (atkı/dakika) × 60 ÷ (Atkı sıklığı × 100)

Örneğin dakikada 600 atkı atan bir tezgâhta, atkı sıklığı 30 atkı/cm olan bir kumaş için saatlik teorik üretim 600 × 60 ÷ 3.000 = 12 metredir. Aynı tezgâhta atkı sıklığı 40 atkı/cm olan bir kumaş için bu değer 9 metreye düşer. Bu nedenle atkı sıklığı yüksek kumaşlar, tezgâhta daha uzun süre kalır ve daha yüksek üretim maliyetine sahiptir. Gerçek üretim, duruşlar ve verimlilik kayıpları nedeniyle teorik değerden daha düşüktür.

Maliyet ile ilişkisi

Dokuma kumaşın maliyeti büyük ölçüde iki kalemden oluşur: iplik maliyeti ve tezgâh süresi. Sıklık ve iplik numarası iplik sarfiyatını, atkı sıklığı ve tezgâh hızı ise tezgâh süresini belirler. Bu nedenle doğru bir maliyet hesabı için:

• Çözgü ve atkı sarfiyatının kıvrım dahil hesaplanması
• Fire oranlarının eklenmesi
• Tezgâh süresinin gerçek verimlilik değerleriyle hesaplanması
• Haşıl ve hazırlık maliyetlerinin dahil edilmesi

gerekir. Teorik değerlerle yapılan maliyet hesapları, gerçek fire ve verimlilik kayıpları nedeniyle çoğu zaman eksik kalır.

Ölçüm ve kontrol

Dokuma kumaşta sıklık, lup veya sayma camı ile ya da dijital görüntüleme cihazlarıyla ölçülür. Gramaj ise standart ölçülerde kesilen numunelerin tartılmasıyla belirlenir. Ham ve mamul kumaşta bu değerlerin düzenli olarak ölçülmesi ve kaydedilmesi, hedef değerlerden sapmaların erken fark edilmesini sağlar.

Sonuç

Çözgü sıklığı, atkı sıklığı, iplik numarası ve kıvrım, dokuma kumaşın gramajını ve özelliklerini belirleyen temel değerlerdir. Bu değerler aynı zamanda iplik sarfiyatını, tezgâhtaki üretim süresini ve dolayısıyla maliyeti belirler. Kumaş kartlarında bu değerlerin doğru tanımlanması ve gerçek üretim verileriyle karşılaştırılması, hem kalite hem de maliyet yönetimi için temel bir gerekliliktir.